સામાજિક પરિવર્તન માટે પ્રત્યેક વ્યક્તિ પ્રત્યેક નાગરિક ચાહે વિદ્યાર્થી હોય શિક્ષક હોય નેતા હોય બેકાળ હોય કે કોઈપણ હોય દરેકને સામાજિક પરિવર્તન લાવવું ગમે જ છે પરંતુ સામાજિક પરિવર્તન લાવવા માટે ના રસ્તા દરેકના જુદા જુદા છે અને એમાં પણ આપણો દેશ એટલે લોકશાહી વારોથી તમામના અભિપ્રાયો જરૂરી છે .. લેવા પણ જોઈએ એમાંથી સારા લાગતા અભિપ્રાય મુજબ દિશા નક્કી કરવી જોઈએ અને આ રીતે આપણો દેશ આગળ વધે તો સામાજિક પરિવર્તન અને એના થકી તમામ આયામોની અંદર પરિવર્તન ચોક્કસ દેખાઈ શકે છે અને દેખાતું આવ્યું પણ છે પરંતુ કેટલાક ભયસ્થાનો થોડાક સમયથી જોવા મળી રહ્યા છે જેમાં સામાજિક પરિવર્તન માટે યોગ્ય દિશા પસંદ થઈ ન હોય એવું લાગી રહ્યું છે કદાચ આ બાબતે હું ખોટો પણ હોઈ શકું પરંતુ એ વાત તો નિર્વિવાદ છે કે સામાજિક પરિવર્તન જોઈએ એટલું થયું નથી એટલે કે એના માટે દેશે આપેલો ભોગ અને એના માટે ચુકવે કિંમત મુજબનું પરિવર્તન આપણને જોવા મળતું નથી અને આના પાછળનું જો કોઈ કારણ હોય તો તે છે એ દિશા માટે પસંદ કરી લો રસ્તો...હું એમ કહેવા નથી માગતો કે કોઈએ પરિવર્તન ન લાવવા માટે મહેનત કરી છે પરંતુ એનો રસ્તો ખોટો છે દાખલા તરીકે આજે એક હોડ જામી છે.... જેમાં સ્વચ્છતા હોય તો પણ શાળાઓ પ્રાથમિક શાળાઓ થતી શરૂઆત કરો નવીન વિચાર હોય તોપણ શાળામાંથી જ શરૂઆત કરીએ ચૂંટણી કાર્ડ વસ્તી ગણતરી વાલી સંપર્ક બાળકનું શાળાએ ન આવવું બાળક વારંવાર બીમાર થવું કુપોષણ કુટેવો વગેરે બાબતો માટે જ્યાં નસ પકડવાની છે તે પકડાતી નથી અને એના કારણે આજે આપણે જોઈએ તો ભૂખ્યા માણસને જમાડવા માટે બધા જ તૈયાર છે ઘણા બધા તૈયાર છે પરંતુ એ ભોજન પેદા કરી શકે એટલો સક્ષમ બનાવવા માટે કોણ તૈયાર છે?? સ્વચ્છતા માટે ઉપદેશ આપવા બધા તૈયાર છે પરંતુ એને ઉદાહરણય રીતે અને સ્વચ્છતા ની ભૂખ જગાડવા માટે શું કરી શકાય એ બાબત વિચારણાથી બહાર છે આજે એક વાલી જો સરકારી શાળામાં બાળકને ભણાવે છે તો તે પોતાના હકો પ્રત્યે જાગૃત છે અને એ જ બાળક ખાનગી શાળામાં ભણતું હોય તેના ફરજો પ્રત્યે સભાન છે બંને એકબીજાની સામેના છેડા જણાય છે હું એવું માનું છું કે પ્રત્યેક વ્યક્તિ સામાજિક ન્યાયની દ્રષ્ટિએ સમાન હોવો પણ જોઈએ અને આજે કોઈ પણ વ્યક્તિ એવો ન જ હોય કે જેને બે ટંક જમી શકે એટલું પેદા પણ ન કરે અપવાદરૂપ ઘટનાઓને બાદ કરતાં આ સત્ય પણ છે પરંતુ યોગ્ય આદતો અને આયોજનના અભાવે ગામડાના કેટલાય પરિવારો અસ્તવ્યસ્ત અવસ્થામાં જીવી રહ્યા છે અને એમના બાળકો પણ શાળામાં ભૂખ્યા પણ જતા હશે વગર કપડે પણ જતા હશે અને ખાલી જવા ખાતર જતા હશે, આ માટે જો પ્રયત્ન કરવો હોય તો કેવળ શાળા નહીં પરંતુ સમાજ અને સરકારની અન્ય સંસ્થાઓ અને વિભાગો દ્વારા પણ સાચા અર્થમાં પ્રયત્ન થવો જોઈએ હવે તો અન્ય વિભાગો પણ છેલ્લે તો સરકારી શાળાના કર્મચારીઓને જ શિક્ષક મટાવી અને સરકારી કામ કરનારો એક કર્મચારી બનાવી બેઠા છે આવું ઘણા સમયથી થાય ત્યારે શિક્ષકની અંદર પણ વિચાર પરિવર્તન આવે છે આજે ઘણી જગ્યાએ જોઈએ તો શાળામાં શિક્ષકો બાળકોને ભણાવવા કરતા એની સ્વચ્છતા એના આરોગ્ય એના જમવા એની સામાજિક સમસ્યાઓ વિશે ચર્ચા કરતા જોવા મળે છે આ સહ્તારદયતાની બાબત છે પરંતુ એ વિષય એમનો નથી એમને તો બાળકને શિક્ષણ અને સંસ્કાર આપવાના છે પરંતુ જ્યારે સમાજ અને સરકાર એમની પાસેથી એ જ પ્રકારના કામો લાંબા સમયથી લે ત્યારે એમના વિચારો એ દિશામાં જાય એ તદ્દન સાહજીક બાબત છે ગામની અંદર નુક્કડ નાટકો અને આઇડિયલ પરિવારો દ્વારા સામાજિક પરિવર્તનની જવાબદારી સ્વીકારી અને ખેતી અને મજૂરી માંથી મળતી આવકનું યોગ્ય વ્યવસ્થાપન થાય પરિવારોની અંદર યોગ્ય આદતો કેળવાય અને કેટલો અને કેવા પ્રકારનો ખર્ચો ક્યારે કરવું તે પ્રકારનું ચોક્કસ આયોજન લાંબા ગાળા માટે થાય અને એનું મોનિટરિંગ પણ થાય રોજેરોજ એમના પ્રશ્નોના નિરાકરણ થાય અને એ રીતે જો આપણે પરિવર્તન લાવવા માગીએ તો હું એવું માનું છું કે રોજેરોજ છૂટક મજૂરી કરનાર વ્યક્તિ પણ એક સારો ભારતનું નાગરિક બની શકે છે એના બાળકો તંદુરસ્ત સ્વચ્છ કુપોષણથી દુર અને સુ શિક્ષિત બનવા માટે નીતમામ તકો મેળવી શકે છે અને ત્યારબાદ શાળાઓ અને શિક્ષકો એમને બળવત્તર બનાવી શકે છે એમાં કોઈ શંકાને સ્થાન નથી પરંતુ આજે બાળકોને બળવત્તર અને કુપોષણથી દૂર કરવા માટેના તમામ રસ્તાઓનું દ્વાર એક જ વાર શાળા છે અને તેથી પરિવર્તન જોઈએ તેટલું મળતું નથી સમાજ કલ્યાણ વિભાગ નું કામ શું નામથી જ આપણને ખબર પડશે કે સામાજિક પરિવર્તન લાવવું પરંતુ એ વિભાગ પાસે આપણે કરાવીએ છીએ શું શિષ્યવૃત્તિ અપાવી ગ્રાન્ટો અપાવી અને નાણાકીય ફાયદા આપણે કઈ રીતે પહોંચાડી શકીએ એ જ બાબતો આપણી એમની પાસેથી લઈએ છીએ પરંતુ આ વિભાગના હોશિયાર અને બાહોશ અધિકારીઓ નો ઉપયોગ કરી સમાજની અંદર ખરેખર પરિવર્તન કઈ રીતે લાવી શકાય એના માટે અન્ય કોઈ વિભાગ ના સહયોગ વિના એમનું પોતાનું કામ શું છે અને એ કામ એ કેવી રીતે કરશે કેટલા સમયમાં કરશે એ બાબતો આપી અને વિચારવી જોઈએ આજે દરેક વિભાગ પોતે કોઈ ગરીબને ઘરનું હપ્તો ચૂકવી અને સામાજિક પરિવર્તન લાવવાનું હાસકાળો મેળવી લેતું હોય છે નેતાઓ પણ આમાંથી બાકાત નથી ગામડામાં જ્યારે નેતા જાય ત્યારે રોડ રસ્તા મકાન ની ચિંતા કરી સારી બાબત છે પરંતુ અત્યારે ફક્ત લાભ આપવા માટે જ જાણી જતા હોય એવું દેખાય છે એમના જીવનમાં પરિવર્તન આવે છે કે નહીં એની કોઈ ચિંતા કરતું નથી અને છેલ્લે વાત એટલે પૂરી થઈ જાય છે કે અમે તો આપ્યું હતું પણ એનામાં ત્રેવડ નથી આ ત્રેવડ પેદા કરવાનું કામ કોણ કરશે? સરસ મજાનો હવાડો બનાવી મીઠું નાખી અને પાણી તૈયાર કરીએ તો દરેક પશુ પીવે એ સારી બાબત છે પરંતુ તરસ જો ન હોય તો પાણી કઈ રીતે પીવા છે આપણે તરસ પેદા કરવાનું ભૂલી ગયા છે આપણે પાણીની જગ્યાએ શરબત અને અન્ય પીણા આપી એમને લૂપ આવવાનું શરૂ કરી દીધું છે આ રીતે આપણો સમાજ આપણો દેશ શું આગળ વધી શકશે આપણે ગુલામીની નવી જંજીરો તરફ આગળ વધી રહ્યા છે આજે પ્રત્યેક વ્યક્તિ આ બાબત પર વિચાર કરવો જોઈએ
